รวม 8 โปรเจกต์ที่ช่วยให้ X11 ยังคงอยู่บนโลก Linux

ถึงตอนนี้ คุณคงทราบแล้วว่าสภาพแวดล้อมเดสก์ท็อป (desktop environments) กระแสหลักของ Linux รวมถึงดิสทริบิวชันต่างๆ กำลังตีตัวออกห่างจาก X11 เพื่อมุ่งสู่มาตรฐานใหม่อย่าง Wayland

หากคุณยังไม่คุ้นเคย เซสชัน X11 คือระบบเดสก์ท็อปที่ทำงานบน X Window System โดยปกติจะผ่าน X.Org Server (Xorg) ซึ่งทำหน้าที่จัดการการแสดงผลกราฟิกและการสื่อสารระหว่างแอปพลิเคชันกับหน้าจอ ในขณะที่ส่วนประกอบอื่นๆ จะดูแลเรื่องการจัดการหน้าต่างและการทำ compositing

ปัจจุบันแนวทางที่ได้รับความนิยมเพิ่มขึ้นคือเซสชัน Wayland ซึ่งเป็นโปรโตคอลการแสดงผลที่ตัว compositor จะทำหน้าที่เป็น display server ในตัว จัดการทั้งกราฟิก อินพุต และหน้าต่างอย่างเบ็ดเสร็จ

ฝั่งผู้พัฒนาหลักอย่าง KDE ยืนยันแล้วว่า Plasma 6.7 จะเป็นรุ่นสุดท้ายที่รองรับ X11 แบบ native ขณะที่ GNOME ได้ถอดเซสชัน X11 ออกไปแล้ว แม้แอปเก่าจะยังรันผ่านเลเยอร์ Xwayland ได้ก็ตาม แต่สำหรับแฟนพันธุ์แท้ X11 ยังมีอีกหลายโปรเจกต์ที่พยายามรักษาประสบการณ์เดิมไว้ ทั้งการดูแลรักษา X.Org Server เดิม หรือแม้แต่การเขียนเซิร์ฟเวอร์ขึ้นมาใหม่

รายชื่อทั้ง 8 โปรเจกต์ ต่อไปนี้ ครอบคลุมทั้งส่วนเดสก์ท็อป X servers และเลเยอร์สำหรับรันแอป X11 บน Wayland ซึ่งทุกโปรเจกต์เป็นโอเพนซอร์สและยังคงมีการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง

1. SonicDE

SonicDE คือเดสก์ท็อปที่แยกตัวออกมาจาก KDE Plasma 6 โดยให้ความสำคัญกับ X11 เป็นหลัก เริ่มต้นในปี 2025 จากการนำ KWin/X11 มาปรับปรุงจนกลายเป็น sonic-win ตัวจัดการหน้าต่างที่ผสมผสานโค้ดจาก KWin/Wayland เข้ากับการปรับแต่งเฉพาะตัว

นอกจากนี้ SonicDE ยังทำการ fork ชิ้นส่วนจาก KDE เพื่อตัดโค้ดที่รองรับเฉพาะ Wayland ออก และกำลังพัฒนาแบ็กเอนด์ Vulkan โดยมีแผนจะรักษาความเข้ากันได้กับ X.Org Server ให้ยาวนานที่สุด

ตัวระบบยังมาพร้อมฟีเจอร์อำนวยความสะดวก เช่น ปุ่มลัดส่วนกลาง (global hotkeys) สำหรับ push-to-talk และการคุม OBS รวมถึงรองรับการบันทึกหน้าจอใน TeamViewer โดยมีแพ็กเกจรองรับดิสทริบิวชันอย่าง Arch, Artix, Manjaro, Gentoo, Void และ Slackware ผู้สนใจสามารถดูรายละเอียดได้ที่ หน้าการติดตั้ง

2. Trinity Desktop Environment

Trinity Desktop Environment หรือ TDE คือผู้สืบทอดฐานโค้ด KDE 3.5 โดยมุ่งเน้นรูปลักษณ์เดสก์ท็อปแบบดั้งเดิมที่ทำงานได้รวดเร็วและประหยัดทรัพยากรฮาร์ดแวร์

ต่างจากเดสก์ท็อปสมัยใหม่อย่าง KDE Plasma หรือ GNOME ที่ย้ายไป Wayland เพราะ TDE ยังคงยึดมั่นใน X11 พร้อมมี compositor ในตัวเพื่อรักษาประสบการณ์ใช้งานแบบคลาสสิกเอาไว้

รุ่นล่าสุดอย่าง R14.1.6 ที่ปล่อยออกมาเมื่อเดือนเมษายน ได้ปรับปรุงการจัดเรียงหน้าต่าง (window tiling) แก้ไขปัญหาความโปร่งใส และเพิ่มออปชันขอบ 3D ให้กับพาเนล Kicker โดย TDE รองรับทั้ง Linux หลายดิสทริบิวชันและ FreeBSD สามารถดาวน์โหลดได้ที่ เว็บไซต์อย่างเป็นทางการ

3. Wayback

Wayback ไม่ใช่เดสก์ท็อป แต่เป็นโปรเจกต์ที่จะเข้ามาแทนที่เลเยอร์ระดับล่าง มันคือ Wayland compositor ขนาดเล็กที่สร้างด้วย wlroots เพื่อรัน Xwayland ในโหมด rootful ซึ่งช่วยให้เดสก์ท็อป X11 ทั้งชุดทำงานภายในนั้นได้

เป้าหมายคือการทำให้ไม่จำเป็นต้องใช้ไฟล์ไบนารีของ Xorg server เดิมอีกต่อไป ขณะที่ยังรองรับเดสก์ท็อป X11 ได้อย่างสมบูรณ์ โดยเฉพาะใน Alpine Linux แม้ปัจจุบันจะยังอยู่ในขั้นทดลองและพัฒนาโดย Ariadne Conill ภายใต้สัญญาอนุญาต MIT บน GitLab

ส่วนที่เหลืออีก 5 รายการ คือเหล่า X servers และพอร์ตต่างๆ โดยเรียงตามระดับความสมบูรณ์ของซอฟต์แวร์

4. XLibre

XLibre เป็นการ fork X.Org Server มาดูแลโดยชุมชน เพื่อนำฟีเจอร์และการปรับปรุงใหม่ๆ ที่เคยค้างอยู่ในแผนพัฒนามาปรับใช้จริง รวมถึงฟีเจอร์บางตัวที่ก่อนหน้านี้มีเฉพาะใน Xwayland

จุดเด่นคือการเปิดใช้งาน TearFree modesetting เป็นค่าเริ่มต้น และรองรับการจัดการ seat ผ่าน seatd แทน systemd-logind พร้อมทั้งมี CI builds รองรับทั้ง Linux, BSD, macOS และ Windows

5. Yserver

yserver คือการเขียน X server ใหม่ทั้งหมดด้วยภาษา Rust โดย Jos Dehaes ภายใต้สัญญาอนุญาต MIT โปรเจกต์นี้เลือกที่จะตัดฟีเจอร์เก่าที่ไม่ได้ใช้งานออก เช่น Indirect GLX หรือ visual ที่ไม่ใช่ TrueColor

แม้จะมีขอบเขตการพัฒนาที่เจาะจง แต่ yserver สามารถรันเซสชันเดสก์ท็อปอย่าง MATE, Xfce และ Cinnamon ได้อย่างสมบูรณ์ รวมถึงผ่านการทดสอบกับ ตัวจัดการหน้าต่าง ยอดนิยมอย่าง i3 และ Openbox มาแล้ว โดยโค้ดทั้งหมดเปิดให้เข้าถึงบน GitHub

6. XQuartz

สำหรับผู้ใช้ Mac XQuartz คือโปรเจกต์ที่นำ X.Org มาสู่ macOS เพื่อให้แอปพลิเคชัน X11 รันควบคู่ไปกับแอป Mac ปกติได้ในหน้าจอเดียวกัน

รุ่นล่าสุด 2.8.6 (กรกฎาคม 2026) เน้นการแก้ไขช่องโหว่ความปลอดภัยและปรับปรุงการเรนเดอร์สำหรับ Mac ชิป Apple Silicon โดยรองรับตั้งแต่ macOS 10.13 ขึ้นไป ดาวน์โหลดได้ที่ เว็บไซต์อย่างเป็นทางการ

7. Phoenix

Phoenix พัฒนาด้วยภาษา Zig โดยสร้างขึ้นใหม่ทั้งหมดไม่ใช่การ fork เน้นความเรียบง่ายและรองรับเฉพาะส่วนที่จำเป็นสำหรับแอปพลิเคชันยุคใหม่ พร้อมชูจุดเด่นด้านความปลอดภัย เช่น การจำกัดการเข้าถึงคลิปบอร์ดเฉพาะแอปที่ถูกโฟกัส

ปัจจุบันยังอยู่ในช่วงพัฒนาและรันได้เฉพาะแบบซ้อน (nested) ภายใน X server อื่นเท่านั้น แต่สามารถเรนเดอร์แอป GTK 3 รวมถึงกราฟิก Vulkan และ EGL ได้แล้ว ติดตามโค้ดได้ที่ git server ของ dec05eba

8. Frame

Frame คือ X server สุดล้ำสำหรับ x86_64 ที่เขียนด้วยภาษาแอสเซมบลี NASM ทั้งหมด โดยไม่พึ่งพา libc หรือ Xlib แต่สื่อสารกับเคอร์เนลผ่าน DRM/KMS โดยตรง

โปรเจกต์โดย Geir Isene นี้สร้างขึ้นเพื่อใช้กับเดสก์ท็อป CHasm รองรับไคลเอนต์ได้พร้อมกันถึง 128 ราย และถูกปล่อยภายใต้ Unlicense บน GitHub

💬 หากคุณรู้จักโปรเจกต์อื่นๆ ที่น่าสนใจสำหรับชาว X11 สามารถแบ่งปันข้อมูลเพิ่มเติมได้ในช่องคอมเมนต์ครับ